70 lat dobrych wzorów

Wzornictwo przemysłowe, zwane dziś częściej po prostu designem, to projektowanie przedmiotów użytkowych dnia codziennego – tych produkowanych masowo w przeciwieństwie do wyrobów rzemieślniczych czy artystycznych. To ono odpowiada za estetykę i funkcjonalność małych i dużych przedmiotów otaczających nas na co dzień. Rozwinęło się na skutek rewolucji przemysłowej XIX wieku i wraz z rozwojem produkcji masowej w wieku XX. Jak świat długi i szeroki powstało na przestrzeni XX wieku wiele instytucji, organizacji, szkół koncentrującym się na praktycznym i estetycznym kształtowaniu rzeczy.

W październiku 2020 wypada 70-lecie największej tego typu instytucji w Polsce – Instytutu Wzornictwa Przemysłowego. Założony w 1950 roku w Warszawie jest jedną z najstarszych instytucji zajmujących się wzornictwem przemysłowym w Europie. Mimo oczywistych zmian formalnych i organizacyjnych na przestrzeni lat działa nieprzerwanie do dziś.

Klasyki polskiego wzornictwa na serii znaczków Poczty Polskiej

Pomysłodawczynią, założycielką i pierwszą dyrektorką (do 1968 roku) była Wanda Telakowska, zwana Joanną d’Arc polskiego wzornictwa. Prof. Telakowska w dwudziestoleciu międzywojennym była cenioną graficzką, wtedy też zaczął się jej związek z wzornictwem – była wizytatorką szkół artystycznych i plastycznych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. To tam powstał pierwszy program współpracy twórców z przedstawicielami przemysłu. Po wojnie porzuciła działalność twórczą i poświęciła się wzornictwu całkowicie.

Instytut Wzornictwa Przemysłowego powstał z przekształcenia Biura Nadzoru Estetyki Produkcji podległego Wydziałowi Planowania Ministerstwa Kultury i Sztuki i od początku miał o wiele większy rozmach niż jego poprzednik. Dzięki uporowi prof. Telakowskiej pod koniec lat 40-tych dosłownie pośród ruin warszawskiej starówki jego budynek stanął przy ulicy Długiej 10 (w 1966 Instytut przeniósł się do budynku nieopodal, na Świętojerskiej 5/7, który zajmuje do dzisiaj)

Budynek Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, fot. Wikipedia

Jego głównym zadaniem było prowadzenie prac naukowo-badawczych, przygotowywanie wzorów i wytycznych dla przemysłu mających na celu podniesienie poziomu estetyki produkcji. Działały w nim m.in. działy: badania rynków, artystyczny, wystaw, pokazów i rewii, doszkalania oraz zakłady: drzewny, dziewiarski, graficzny, odzieżowy, skórzany, szklarsko-ceramiczny i włókienniczy. W latach 50 i 60 skupiał kilkuset projektantów. Wielu z nich było czynnymi przed wojną artystami. Ideą Telakowskiej było, aby usprawnić przechodzenie artystów, rzemieślników – także ludowych – do odbudowującego się po wojennej pożodze przemysłu. Stąd też Instytut udostępniał bogatą bibliotekę, prowadził szkolenia, wydawał publikacje, organizował wystawy.

Problemem w rzeczywistości socjalistycznej okazywało się faktyczne wprowadzanie projektów do produkcji. Ponieważ w PRL-u popyt zawsze przewyższał podaż, producenci nie czuli potrzeby urozmaicania produkcji, wyróżniania się i bycia konkurencyjnym. Wiele projektów powstałych pod skrzydłami Instytutu pozostało tylko makietami i prototypami lub zostało wyprodukowanych jedynie w krótkiej serii przez sam Instytut.

Działania Instytutu bywały też wykorzystywane do swoistej propagandy – prezentowane na międzynarodowych wystawach najnowocześniejsze projekty świadczyć miały o poziomie socjalistycznej gospodarki i dobrobycie panującym za żelazną kurtyną. Fakt, że wiele tych projektów pozostawało niedostępnych dla masowego odbiorcy pomijano.

Niemniej jednak jego wpływ na kształtowanie estetyki oraz powszechność i dostępność dobrze zaprojektowanych przedmiotów nie tylko dla wybranych był niezaprzeczalny.

„Kurka” – figurka z ćmielowskiej porcelany projektu Lubomira Tomaszewskiego, 1957 r., fot. Wikipedia

Począwszy od lat 70-tych Instytut Wzornictwa Przemysłowego zajmował się również badaniami socjologicznymi. Badał potrzeby społeczne w dwóch środowiskach – mieszkania i pracy. Uczestniczył m.in. w pracach nad rozwojem budownictwa mieszkaniowego czy nad odzieżą roboczą i ochronną. Prowadził pomiary i analizy ergonomicznego wykorzystania przestrzeni i elementów jej wyposażenia. Poświęcał wiele uwagi potrzebom ludzi niepełnosprawnych w zakresie wnętrz, sprzętów czy ubrań.

Wraz z kryzysem lat 80-tych jego działalność jednak przestała niemal całkowicie mieć wpływ na rzeczywistą produkcję ograniczając się do funkcji typowo naukowo-badawczych. Wciąż organizował też wystawy współczesnego wzornictwa skandynawskiego czy włoskiego, które w szarej rzeczywistości budziły duże zainteresowanie, a wręcz podziw i zazdrość.

Instytutowi udało się przetrwać przemianę ustrojową – jako najpierw ministerialna jednostka badawcza a od 2008 roku spółka z ograniczoną odpowiedzialnością – funkcjonuje do dziś, wciąż pod tym samym adresem w Warszawie. W nowej rynkowej rzeczywistości stara się wychodzić naprzeciw przede wszystkim przedsiębiorcom w zakresie rozwoju wzornictwa i wprowadzania nowych produktów wzorniczych na rynek. Jego klientami są duże i średnie przedsiębiorstwa, które chcą wykorzystać innowację poprzez wzornictwo, w celu poprawy swojej pozycji konkurencyjnej na rynku.

Nadal tradycyjnie prowadzi Bibliotekę Wzornictwa (z jednym z największych w Europie księgozbiorów w tej dziedzinie!), organizuje wystawy, wydaje własne publikacje, szkoli projektantów i przedsiębiorców. Od 1993 roku realizuje autorski program Dobry Wzór promujący dobre rodzime wzornictwo a od 1998 odbywające się co dwa lata wystawy Design Młodych, które pomagają wystartować młodym zdolnym projektantom.

Logo tegorocznego konkursu Dobry Wzór

„Piękno na co dzień dla wszystkich. Dobre wzory wyrobów masowej produkcji są wartością gospodarczą. Dobre wzory są również wartością kulturową” – idea prof. Telakowskiej jest realizowana od 70 lat. Choć świat i okoliczności polityczno-gospodarcze zmieniają się ciągle, ludzka potrzeba piękna pozostaje niezmienna.

Podziel się tym artykułem!

Dodaj komentarz

Uwaga! Komentarze nie są publikowane automatycznie! Twój komentarz będzie widoczny po zatwierdzeniu przez moderatora