Krzesło. Historia jednego mebla

Elementy wyposażenia wnętrz, w tym meble, towarzyszą człowiekowi od zarania dziejów. Z perspektywy czasu możemy zaobserwować jak przez tysiąclecia rozwoju cywilizacji oraz kreowania przestrzeni prywatnych i publicznych zmieniał się stosunek wobec nich, wobec koncepcji piękna czy sposobów wytwórstwa. Zmieniała się rzeczywistość społeczna, polityczna i gospodarcza, pojawiały się nowe tendencje w sztukach użytkowych, a w związku z tym także meble przybierały różne formy i z różnych materiałów były wytwarzane.

Krzesło należy do jednego z najstarszych elementów wyposażenia wnętrz. Chociaż zasadnicza funkcja oraz ogólny kształt tego ruchomego jednoosobowego mebla do siedzenia (chociaż nie tylko!) nie zmieniły się od lat, to analiza historii rozwoju ich form oraz zastosowań pozwala dziś dostrzec przemiany stylowe jakie w czasie i przestrzeni zachodziły w rzemiośle artystycznym i wzornictwie użytkowym.


Egipskie krzesło z grobowca Tutanchamona, ok. 1340 r. p.n.e., fot. Pixaby

Najstarsze znane dziś krzesła to starożytne meble egipskie, z prostą drewnianą ramą z niskim siedziskiem wyplatanym z trzciny lub skórzanych pasów. Nogi przybierały najczęściej formę zwierzęcych łap. Bogato zdobione z wykorzystaniem cennego drewna (np. hebanu) oraz elementów dekoracyjnych (np. kości słoniowej) było symbolem władzy, meblem prestiżowym mającym świadczyć o potędze jego posiadacza. Prawdopodobnie wytwarzano również krzesła prostsze i mniej wyszukane, jednak znane są jedynie te odnalezione we wnętrzach grobowców faraonów oraz uwiecznione na malowanych przedstawieniach scen z życia toczącego się w murach rezydencji władców i arystokracji.

Klismos, fragment antycznej ceramiki fot. Marie-Lan Nguyen, Wikipedia

Z kolei antyczna Grecja wprowadziła do historii tzw. klismos, czyli eleganckie i lekkie krzesło o wygiętym oparciu dostosowanym do sylwetki, którego konstrukcja tworzyła jednocześnie tylne nogi. Wygięte na zewnątrz (i tak jak w Egipcie często podobne do zwierzęcych łap), stały się cechą charakterystyczną dla tego typu mebla. Przez wiele kolejnych stuleci (aż do przełomu XVIII i XIX w.) forma klismos nie była powielana. Wciąż pozostaje zagadką czy miało to związek z jego domniemaną nietrwałością wynikającą z wygięć i braku poprzeczek wiążących nogi, czy może z problematyczną technologią produkcji polegającej na wyginaniu drewna na gorąco.

Krzesło średniowieczne, fot. Wikipedia

W okresie średniowiecza, podobnie jak w wiekach poprzednich, krzesło było głównie symbolem władzy, rodzajem tronu królów lub siedziska biskupów. Jego masywna forma wykształciła się z konstrukcji skrzyni, do której dodano oparcie. Mniej zamożne społeczeństwo musiało zadowolić się jednak prostymi drewnianymi stołkami lub ławami do siedzenia, bez oparć.

Krzesło Savonaroli, Robert Lehman Collection, fot. Wikipedia

W okresie renesansu na potęgę rozwijało się rzemiosło, dzięki czemu produkowano bardziej różnorodne w formach meble. Pozwoliło to na projektowanie krzeseł zgodnych z upodobaniami ich przyszłych właścicieli. Coraz częściej meble miały nie tylko służyć do codziennych czynności, ale też cieszyć oko. Dla przykładu w XVI w. Włoszech wykorzystywano najchętniej drewno orzecha włoskiego. Dopracowano model skrzyni z oparciem, do której dodano poręcze (co uważane jest już często za charakterystyczną cechę fotela). Pojawił się też rodzaj masywnego krzesła z czterema kwadratowymi nogami, z siedzeniem i oparciem wyplatanymi ze skórzanych pasów przybitych do ramiaków gwoździami, których główki stanowiły element dekoracji. Z tego okresu znane są też m.in. składane krzesła nożycowe wykonane z wygiętych, krzyżujących się drewnianych listew, czyli tzw. krzesło Savonaroli (od nazwy słynnego kaznodziei, który upodobał sobie ten mebel) oraz tzw. krzesło Dantego (o masywniejszej ramie i z tkaniną tworzącą oparcie). W XVI w. na ławach i siedzeniach krzeseł coraz chętniej umieszczano ozdobne poduszki pokrywane tkaninami o intensywnych barwach.

XVII i XVIII w. przyniosły najwięcej zmian formalnych w historii krzesła. Pomimo nieodległego czasu ich produkcji możemy wyróżnić mnogość stylów znacznie się od siebie różniących. Wpływał na to nie tylko kraj pochodzenia, ale też sprawowana w danym państwie władza. W Ameryce pojawiły się w związku z tym rozmaite style kolonialne i federalne, w Anglii możemy mówić o np. epoce elżbietańskiej, stylu królowej Anny czy okresie gregoriańskim. W Europie to głównie francuski dwór nadawał ton ówczesnemu wzornictwu. Stąd wyróżniamy m.in. krzesło w stylu Ludwika XIV (1661-1715) o kwadratowych, masywnych kształtach i dużych rozmiarach, wyściełanych poręczach, siedziskach i oparciach nasyconych barwami czerwieni, zieleni i fioletów. Często wykonane z dębiny lub orzecha włoskiego, z okuciami z pozłacanego brązu lub srebra, z intarsjami i ozdobnymi aplikami z drewna egzotycznego. W okresie baroku rozwijała się technika okleinowania (tzw. markieteria), która umożliwiła tworzenie wielobarwnych powierzchni mebli.

Krzesło w stylu Ludwika XV fot. Wikipedia

Wraz z przyjściem nowej władzy i wstąpieniu na tron Ludwika XV (1723-74), którego styl bywa zwykle łączony z rokokiem, krzesła były równie dekoracyjne ale już dużo lżejsze, zgrabniejsze i delikatniejsze, o bardziej płynnych i wygiętych kształtach, detalach naśladujących formy naturalne takie jak np. muszle czy liście. Styl Ludwika XV o bardziej od poprzedników powściągliwych formach szybko zyskał popularność i dotarł do Austrii, Niemiec i Europy Środkowej, a nawet Anglii. Wraz z rosnącą potrzebą poczucia wygody i komfortu poszukiwano też nowych typów mebli. Doprowadziło to na przykład do powstania szezlonga, czyli tapicerowanego krzesła z wezgłowiem i wydłużonym siedzeniem, na którym można było leżeć.

Krzesło w stylu Ludwika XVI fot. Wikipedia

Z kolei za panowania Ludwika XVI (1774-92) elementy stylu rokokowego łączono z formami klasycystycznymi. Krzesła były bardziej proste i zgeometryzowane, coraz chętniej sięgano po mahoń oraz rzeźbione i pozłacane ornamenty. Po odkryciach w Pompejach i Herkulanum (wykopaliska w 1748 r.) modne stały się dekoracje w stylu antycznym.

Rozwój nauki i przemysłu w XIX w. radykalnie odmieniły codzienną rzeczywistość, a polityka kolonialna europejskich mocarstw skierowała zainteresowanie na tematy egzotyczne. Początkowo w związku z rozwojem romantycznych stylów historycznych produkcja mebli opierała się na odtwarzaniu i czerpaniu ze stylów z przeszłości, z czasem jednak zrezygnowano z tego na rzecz indywidualnych projektów dla produktów maszynowych. W użyciu są dziś meble najróżniejszych stylów historycznych, przeważanie styl Ludwika XIV i XV, styl Cesarstwa, Restauracji i tak zwany staroniemiecki. Każdy z nich niezawodnie piękny, jeśli zapatrywać się na te przedmioty jako na sprzęty muzeowe, lecz żaden w czystej formie nie nadaje się do użytku dla nas, ludzi nowożytnych – głosił działacz międzynarodowego rewolucyjnego ruchu robotniczego Julian Marchlewski.

Krzesło Thoneta, fot. Wikipedia

Rewolucja przemysłowa doprowadziła do odejścia od tradycyjnego rzemiosła na rzecz masowej produkcji mebli. Stosować zaczęto nowe materiały i techniki, np. technikę gięcia pod parą cienkich pasków drewna. Dzięki niej tzw. krzesła thonetowskie (od niemiecko-austriackiego stolarza Michaela Thoneta, pioniera przemysłowej produkcji giętych mebli) były mocne i stabilne, ale jednocześnie lekkie i tanie. Przedmiot bardziej elegancki, precyzyjniej dopracowany i praktyczniejszy nie został wytworzony jeszcze nigdy – powiedział o tym modelu ojciec modernizmu Le Corbusier. Do głosu doszła sklejka, wytwarzana z wielu warstw cienkiego drewna, stała się konkurencją dla litego drewna, była tańsza oraz mniej podatna na paczenie czy pękanie.

M. Breuer, krzesło zawieszone fot. Wikipedia

Po I wojnie światowej rozpoczęto kolejne poszukiwania nowych koncepcji nowoczesnego wzornictwa. Stosowano nierzadko kanciaste i kubiczne formy, wykorzystywano chętnie aluminium i czarną lakę, ale nie zapominano też o drogich materiałach jak heban, inkrustacje kością słoniową, czy obicia ze skóry. Pod koniec lat 20. i na pocz. 30. XX w. rozwijać zaczęło się wzornictwo dla przemysłu. Dużą rolę pod tym względem odegrały projekty Bauhausu. Modernistyczne krzesła wykonywane były przeważnie z giętych stalowych rurek i skóry. Za ikoniczne przykłady służą dziś np. krzesła Wassily B3 Marcela Breuera, krzesło zawieszone Breuera, Strama i Miesa van der Rohe czy fotel obrotowy Le Corbusiera. Meble o opływowych kształtach miały zajmować mało miejsca i być przede wszystkim funkcjonalne.

650 Line Lounge Chair by Jens Risom, c. 1942. fot. the Knoll Archive. knoll com

Z czasem wymogi użyteczności i wygody przedkładano nad wszelkie założenia estetyczne. Zgodnie z tym założeniem spółka Hansa Knolla i Jensena Risoma przyczyniła się do wprowadzenia do użytku prostych krzeseł (typ 650), które wykonywano z dostępnych gatunków drewna, a oparcia i siedziska z taśmy tapicerskiej pochodzącej z odrzutów przy produkcji spadochronów. Prosty wzór oraz niska cena mebla okazały się strzałem w dziesiątkę podczas II wojny światowej, kiedy krzesłami 650 wyposażano pomieszczenia wojskowe, kantyny czy kluby. Ten rodzaj krzesła z lat 40. XX w. produkowany jest do dziś i wciąż zachwyca swą uniwersalnością.

W latach 50. XX w. pojawiały się m.in. krzesła na podstawkach czy krzesła z metalowej siatki. Sięgano również po tworzywa sztuczne imitujące tradycyjne materiały. W Polsce drogie i niedostępne surowce takie jak plastik czy aluminium zastępowano głównie drewnem (w tym “królową” sklejką). Krzesła tego okresu charakteryzowały się wysoką jakością, precyzją wykonania i ergonomią. Polskie wzornictwo, produkowane i eksportowane na europejski rynek (m.in. do Skandynawii, Niemiec, Wielkiej Brytanii) niczym nie ustępowało światowej modzie.

Krzesło muszelka na wystawie w Muzeum Narodowym w Warszawie fot. CŁ

Z tego okresu możemy wymienić np. ikoniczne krzesło Muszelka projektu Teresy Kruszewskiej. Ze wszystkich elementów wyposażenia wnętrz meble są najtrudniejsze, a spośród nich najtrudniejsze jest krzesło – twierdziła projektantka. Nie powstrzymało jej to jednak przed stworzeniem kultowego dziś mebla o organicznej formie siedziska wykonanego z jednego płata sklejki, z oparciem z igielitowym oplotem oraz rozchylonymi, zwężającymi się ku dołowi nogami o innej kolorystyce od siedziska.


Pomimo wielowiekowych zmian w wyglądzie czy konstrukcji krzesła nie należy zapominać o historyczno-kulturowych przeobrażeniach związanych z jego użytkowaniem. Bo przecież mebel do siedzenia nierozerwalnie związany jest z siedzącym. Dawniej krzesła były symbolami władzy i prestiżu, proste oparcia miały skłaniać do prostowania sylwetki i podkreślać godną postawę siedzącego. Z czasem krzesła zaczęły służyć bardziej przyziemnym zajęciom takim jak pisanie czy jedzenie. Stawały się coraz powszechniejsze. Zaczęły stanowić też integralny wystrój spójnego i kompletnego stylowo wnętrza, nie zaś przypadkowy mebel użytkowy. W zależności od okresu, w którym były produkowane zaczęto podnosić je do poziomu sztuki. Nastąpił również moment, w którym odstąpiono od siedzenia na krześle z powodu rytuału czy konieczności wykonania jakiejś konkretnej czynności, ale aby po prostu odpocząć. I od tamtego momentu po raz pierwszy od czasów starożytnej Grecji znów zaczęto poszukiwać form dopasowanych do ludzkiego ciała.

Celina Łozowska

Źródła:

  • Czyńska Małgorzata, Dom polski. Meblościanka z pikasami, Wołowiec 2017,
  • Grzeluk Izydor, Słownik terminologiczny mebli, Warszawa 2000,
  • Kossak Jerzy, W poszukiwaniu stylu epoki, Warszawa 1963,
  • Pile John P., Historia wnętrz, Warszawa 2006,
  • Rybczyński Witold, Dom. Krótka historia idei, Kraków 2019,
  • Bednarczyk Wioleta, Krzesła z polskiej fabryki Braci Thonet. To kultywacja giętej tradycji z 1881 roku, 2020, tekst: https://czterykaty.pl/inspiracje/7,153170,25639360,krzesla-z-polskiej-fabryki-braci-thonet-to-kultywacja-gietej.html [dostęp 13 kwietnia 2021]
  • Decodom, Krzesła PRL – kultowa “Muszelka Teresy Kruszewskiej, 2019, tekst: https://decodom.pl/krzesla-prl-kultowa-muszelka-teresy-kruszewskiej/ [dostęp: 13 kwietnia 2021]
[mailerlite_form form_id=4] Podziel się tym artykułem!

Dodaj komentarz

Uwaga! Komentarze nie są publikowane automatycznie! Twój komentarz będzie widoczny po zatwierdzeniu przez moderatora